रिले गजल ‘गैसकेछ बैैँँश’

नजा नजा भन्दा भन्दै गैसकेछ बैँश

भोली भन्दा भन्दै हिजो भैसकेछ बैँश।

पख् है पढाई सकेसी मोज गरम्ला
पख् है तलब थापेसी मोज गरम्ला
हुन्न, बिहे पछि मात्र…
पख् है छोरो पाएसी मोज गरम्ला
पख् है ,छोरो हुर्केसी मोज गरम्ला
झुटा बाचा गर्दागर्दै गैसकेछ बैँश।

बालाई सर्टिफिकेट चाइयो, पढ्दिएँ
आमालाई बुहारी चाहियो, ल्याईदिएँ
स्वास्नीलाई छोरो चाहियो, पाइदिएँ
छोरोलाई यो चाहियो त्यो चाहियो.. ल्याइदिएँ
यल्लाई त्यल्लाई गर्दागर्दै गैसकेछ बैँश।

अब तपाईँ थप्नोस…

Advertisements

ती एघार दिन

​म आज के लेख्दैछु म आफैलाई थाह छैन। केही छ मनमा, दिमागमा तर स्पष्ट भन्न आउँदैन। ​म अलिक धेरै सोच्छु भन्छन् सबैजना। मलाई पनि त्यस्तो लाग्छ तर पनि बाल दिन्न। लेखकै त नभनौं तर केही लेखकीय गुण चाहिँ छ म मा। र यो बिधामा सबभन्दा आवश्यक नै सोच्ने अनि कल्पना गर्ने शक्ति हो। हरेक मानिस आफैँमा सब चिज हो, उसले आफुलाई कसरी प्रस्तुत गर्ने, त्यो आफैँमा भर पर्छ। सकारात्मक तरिकाले प्रस्तुत गरे कसै न कसैको नजरमा आइन्छ, नकारात्मक तरिकाले प्रस्तुत गरे कसै न कसैको आँखी अवस्य भइन्छ। भैगो, दर्शन छाँट्न पनि मन लाग्दैन, सुन्न पनि मन लाग्दैन आफुलाई, त्यसैले फिलोसोपी बन्द। 

जिन्दगीका कुनै मोडमा जान अन्जानमा कति मानिस सँग ठोकिन पुगिन्छ, तर केही ब्यक्ति यति घाँडो भएर आइलाग्छन कि तीनको बारेमा नसोचौँ भनेपनि सोच्न बाध्य नै भइन्छ। उनीहरुलाई थाहै हुन्न, यता भने मन मस्तिष्कमा बवालै भइरहेको हुन्छ। कुरा केही बर्ष अघिको हो। म पनि यस्तै अन्जानमा ठोक्किन आइपुग्नु भएका एकजना महोदयको उपस्थितिले निकै तनावमा थिएँ। गाँड फटाएरै राखेका थिए हेर्नोस। अगाडी भेटे काटेर लाश गायब गरिदिन्थेँ होला, तर उहाँ अदृश्य हुनुहुन्थ्यो। अलि नामर्द टाइपको के। कतै त हुनुहुन्थ्यो तर मेरो पकडबाट निकै टाढा र पनि मेरो जिन्दगीमा नराम्ररी नै असर गरिरहनु भएको थियो। म सोच्दा सोच्दा आफै थाकिसकेको थिएँ, अति भैसकेपछि ‘भैगो म यस्तो हुन हुँदैन, नत्र उस्तै परे पागल भइन्छ’ भन्ने सोच आउन थालेको थियो। मलाई छिटै कतै टाढाको यात्रा तय गर्नु थियो, तर यस्तो अवस्थामा त्यो सम्भव थिएन। अब कसरी सोच्न बन्द गर्ने त भनेर स्वअध्ययन गर्दा ध्यान गर्नु नै उत्तम उपाय भनेर हरेक श्रोतले सुझायो। हातमा फोन थियो, इन्टरनेट थियो, उपायका पनि अप्सन खोज्न औँलाहरु फोनतीर फैलिए। 

ओशो तपोवनका बारेमा त धेरैले सुनेका हौँला। विपश्यनाको बारेमा पनि केहीले सुन्नुभएको होला। तर यी राजधानीबासीका लागि मात्रै हुन, मोफसलमा खासै सुलभ छैनन् यस्ता सुविधा। त्यतिकैमा केही बर्ष अघि एउटा मेरो साथीले भनेको याद आयो, ‘बेगनास माथि बिपश्यना केन्द्र खुलेको छ, त्यहाँ जा’। गुगल सर्च गर्दै गएपछि भेटियो लेखनाथमा अवस्थित बिपश्यना केन्द्रको बारेमा जानकारी। फोन गरेँ, उनीहरुले यो सेसन प्याक भएको बताए। मैले केही गरी मिलेमा सम्पर्क गर्नु भनेर आग्रहका साथ मेरो नम्बर छोडेँ।

मनभीत्रको आन्तरिक लडाइँ जारी नै थियो, कहिले भिषण हुन्थ्यो, कहिले शान्त। त्यतिकैमा एकदिन फोन आयो, ‘पर्सी देखी नयाँ सेसन शुरु हुँदैछ, ११ दिन फुर्सद मिल्ने भए आउनुस’ भनेर भने। यस्ता ध्यान स्यानका कुरा हाम्रा समाजमा बुझ्दैनन्, त्यसैले कसैसँग बर्णन गरिरहनु बेवकुफी मात्रै हो। त्यसैले कसैलाई भनिन। तर त्यत्रा दिन गायब हुन केही बाहना अवश्य चाहिन्थ्यो। अरुलाई जे भनेपनि घरमा त के ढाँट्नु, त्यसैले बुबालाई भनेँ। शुरुमा केही अप्ठेरो मानेजस्तो गरे पनि बुबा मान्नुभयो, मुवाले अलि बुझ्नुहुँदैन यस्ता कुरा त्यसैले म केही दिन कतै जाँदैछु, अलि दिनमा फर्किन्छु भनेँ। बस चढेर जाने जाँगर चलेन, त्यसमाथि कमसेकम एउटा साथीलाई त भन्नुपर्छ भनेर एउटा साथीलाई एकठाउँ पुर्याइदे भनेँ। पुगिन्जेल उसलाई नि केही भनिन, जब पुगियो उ पनि छक्क पर्दै फर्कियो। 
बेगनास तालछेउको जंगलको बिचमा एउटा ठूलो हल ठडिएको थियो, वरीपरी ससाना घरहरु थिए। म पुग्दा बिदेशी नागरिकले लाइन लागेर उभिएका थिए, केही स्वदेशी (या भारतीय) पनि देखिए। सबैले आआफ्ना आवश्यक समान बाहेकका कुरा लकरमा राख्न पर्ने रहेछ। तौलिया, केही थान कपडा, साबुन, ब्रस बाहेक केही लैजान नपाइँदो रहेछ। त्यसैले लगाएका गहना, फोन र अरु बस्तु पहिल्यै साथीसँग फिर्ता पठाएको थिएँ। नाम लेखाएँ, पर्स र केही कुरा लकरमा राखेँ, रुम नम्बर भेटेपछि रुम खोज्दै गएँ। ठुलो हल ध्यान केन्द्र, साना घर चाहिँ आश्रम रहेछन्। सामुहिक बाथरुम र ट्वाइलेट अलग्गै। पुर्वपट्टी पुरुषका आश्रम, पश्चिमपट्टी महिलाका। यति सुन्दर ठाउँ कि कुरै नगरौँ। तल जंगल, अनि फैलिएको निलो ताल, त्यसमाथि सुन्दर बँगैचा। मोबाइल साथमा ल्याउन पाको भए क्या दामी फोटो खिच्दो हुँ जस्तो लाग्यो। तर यहाँ छिरेपछि फोटो खिच्न त परै जाओस बोल्न समेत नपाइदो रहेछ। ११ दिनसम्म मौनता कायम गर्नुपर्ने रे। अत्यावश्यक परे ब्यवस्थापनका मान्छेसँग नत्र गुरुसँग केही सोध्न मात्रै बोल्न पाइने। घण्टी अनुसार उठ्ने, ध्यान गर्ने, खाने, सुत्ने नियम हुँदोरहेछ। केही निश्चित ठाउँमा निश्चित मार्गबाट जान मात्रै छुट थियो। जेहोस बाहिर निस्केपछि देखिने चारैतिर हरीयो, निलो ताल, खुल्ला आकाश, अनि चराचुरुङ्गीको सुमधुर आवाज। मन यति शान्त हुन्थ्यो कि लाग्थ्यो म स्वर्ग नै आइपुगेँ। 

पहिलो दिन बेलुकी ५ बजेतिर घण्टी बज्यो, सबैजना माथिल्लो घरतीर उक्लिए, म पनि पछि पछि गएँ। चियापान को समय रहेछ, चिया, कफी, साना बटुकामा थोरै दालमोठ र भुजा, र एउटा आँपको टुक्रा थियो। मलाई खासै केही मन परेन, त्यसै पनि बेलुका खाना खाइहालिन्छ भनेर त्यो भोजन स्किप गरेँ। कोठामा आएर बसें, अरु दुई जना बिदेशी रुममेट थिए। तर मौनता कायम गर्नपर्ने भएकाले बोल्ने आँट आएन, उनीहरु नि बोलेनन्। झ्यालनेरबाट बाहिर नियाल्दै ढल्दै गरेको साँझ हेर्दै बसेको छु। बिस्तारै अँध्यारोले उज्यालोलाई बिस्थापित गर्दै गयो। भोक पनि लाग्दै गयो। बिदेशी हरु त निदाइसके तर म चाहिँ कतिखेर खाना खान बोलाउलान, कतिखेर घण्टी बजाउलान भनेर कुरेर बसेको छु, रात छिप्पिन लाइसक्यो हेर्नोस, खाना खान बोलाउने छाँटकाँट केही देखिन्न। सायद १० बजे होला टीङ् घण्टी बज्यो, मन हर्षित भएर आयो। बिदेशी हरु उठ्लान र तीनको पछि लागेर जाउँला भनेको, उनीहरु उठ्ने नामै लिएनन्। त्यतिकैमा एक कर्मचारी एकदमै शान्त चालले हाम्रो कोठामा आए, मलाई सुत भनेर हातले ईशारा गर्दै बत्ती निभाएर फर्किए। त्यसपछि बल्ल पो थाह भो, डिनर त त्यही ५ बजे दिएको खानेकुरा रहेछ, जुन मैले खाइन। अब पो भोक झनै जागेर आउन थाल्यो, आन्द्रा मडारिन थाले। भोक भनेको कुरा जति सोच्यो त्यति बढी लाग्ने रहेछ। खिस्रिक्क परेर यस्तै रहेछ आजको दिन भनेर मन बुझाउँदै निदाउने प्रयासमा लागेँ। एक त नयाँ ठाउँ, नयाँ बिस्तारा, त्यसमाथि भोको पेट, कसरी सजिलै निदाउन सक्नु?  र पनि कसो कसो निदाएछु, ५ बजे घण्टी बजेपछि ब्युझियो। 
बिहानै दुई घण्टाको ध्यान कार्यक्रम पछि नास्ता, फेरी ध्यान अनि खाना, ब्रेक, अनि ध्यान, बेलुकी हल्का चियापान र ध्यान अनि सुत्ने, केही यस्तै दैनिकी थियो। म पहिलो दिनमै भोकले छटपटाएर सुतेको मान्छे, ध्यान भन्दापनि खाना खाने घण्टी कतिबेला बज्ला भन्ने तीर बढी ध्यान जान थाल्यो। ध्यान केन्द्रित गर्छु भनेपनि मन यति चञ्चल कि, घरी खाना, घरी म किन-कुन कारणले यहाँ आएँ भन्ने सोच्दै अशान्त मात्रै रह्यो। र पनि मन भड्किन नदिन सकेको कोशिश गरेँ। मेरो मात्रै हो कि सबैको त्यस्तै हुन्छ कुन्नि, ध्यान गर्दै गयो, अनि दिमागले गुरुले भनेको एउटा शब्द टिप्छ, अनि त्यो शब्दले दिमाग लाई कता पुर्याउँछ कता। के भनिरहेका छन गुरुले केही अत्तोपत्तो, मन त्यो एउटा शब्दलाई पछ्याएर कहाँ कहाँ फ्ल्यासब्याकमा पुगिसकेको हुन्छ। अनि झल्याँस्स भयो, गुरुका कुरामा ध्यान दिन खोज्यो, तर अपुरो शिक्षा हानिकारक हुने त अवश्य नै भयो, त्यसैले सोचेजस्तो परिणाम पाउन भने सकिन। र पनि मलाई जिन्दगीमा आफ्नै परिक्षा लिने मौका मिलेको थियो र म त्यसलाई सदुपयोग गर्न चाहन्थेँ। किनभने त्यो मन माथि बिजयको मात्रै कुरा थिएन, मलाई मेरो धैर्यता जाँच्नु थियो। म आफ्नो मौनता कायम गर्न सक्छु कि सक्दिन त्यो जाँच्नु थियो। अम्मल बिना बस्न सकिँदो रहेछ कि रहेनछ भनेर थाह पाउनु थियो। ग्याजेट बिनाको लाइफ पुनः एकपटक अनुभव गर्नु थियो मलाई। सात्विक भोजन र योगी जिन्दगीको थोरै मात्रै भएपनि अनुभव लिने मौका पाएको थिएँ। नत्र बस्न नसक्ने अवस्था भएमा फर्किन सबैलाई पुर्ण छुट थियो। मैले बस्ने निर्णय गरेँ। 

सायद म जस्तै मन चञ्चल भएका अरु पनि थिए, त्यसैले ४० को जमात घटेर ३० जतिको भएको थियो। यो कुरा पनि कसरी थाह भयो भन्देखी, परपट्टी कुनामा एउटी च्वाँक केटी देखिन्थी, त्यो अचेल देखिन छोडेकी थिइ। एउटा इन्डियन जोडी पनि थियो, ती पनि देखिन छाडेका थिए। सबैजना आँखा चिम्लेर ध्यान गर्दै बसेका मौकामा मेरा आँखा भने वरीपरी डुल्ने गर्दथे। अनि बेलाबेलामा गुरुले देख्थे अनि आँखा को भाकाले गाली गर्थे। मानव शरिर न हो, बसेर प्रणाम गर्न झुक्दा पेट अँठिने भएर होला, केही ध्यानी हरुको ग्याँस छुट्ने गर्थ्यो। र लहरै एउटाको पछाडि अर्को बसिने भएकाले अगाडिकोले ग्याँस छोड्दा ठ्याक्कै पछाडि बस्नेलाई अत्यन्तै गम्भीर असर पर्थ्यो। वरीपरीकाले वायु प्रदूषण खेप्ने नै भए। हल्का गन्ध आउनासाथ मेरा आँखा खुल्थे, वरिपरि हेरेर मुख्य पिडितको अनुहार हेर्दा हाँसो छुट्थ्यो तर आफैँलाई सम्हाल्न पर्थ्यो। 
बिपश्यना केन्द्रमा सात्विक भोजन खाएपछि मेरो खाना प्रतिको धारणा फेरीयो। पहिलो दुई तीन दिन त लौ भोकैले मरिने हो कि के हो जस्तो लाग्थ्यो, तर भोक भन्दा पनि मन रहेछ मुख्य। जुन कुरा चौथो, पाँचौ दिनमै अनुभव गरेँ। मानिसले आफुले गर्ने श्रम अनुसार को आहार ग्रहण गर्नुपर्ने रहेछ। बिशेषत प्रातकालिन खाना पेटभरी खायो भने रात्रीकालमा केही फलफुल र हल्का खानेकुरा खाए शरिरलाइ पुग्ने रहेछ। हामी चाहिँ गोजेरो फुल्ने गरी खाएर सुत्ने मध्येका पर्यौ। 

धेरै कुरा सिक्न पाइयो, मुख्य त SN Goenka का भिडियो हेरेपछि मन प्रफुल्लित हुन्थ्यो। मौनता कायम राख्न सकिएको थियो, अम्मल छोड्न सकिएको थियो, फेसबुक नचलाइ बाँच्न नि सकिएको थियो, साथसाथै ध्यानमा कोशिश गर्दै जाँदा केही बेग्लै अनुभव हुन पनि थालेको थियो। बिशेषत शरिरमा भएका पिडा हरुमा ध्यान केन्द्रित गर्ने कुरामा केही उपलब्धि हासिल भएको थियो। दुखाई अहिले छ, एकछिनमा छैन, अहिले यता छ, एकछिनमा कता हुन्छ कता। दुख भनेको एकैठाउँमा सँधै नरहने रहेछ। त्यही सिकियो तर मन भने अझै बसमा ल्याउन सकिएन। घरी घरी जंगलमा बनकुखुरा कराउँथ्यो, अनि त्यसको मासु याद आउँथ्यो, अनि कुखुराको याद आउँथ्यो, अनि चिकेन आइटम, चिकेन मम, तन्दुरी चिकेन, बिरयानी। घर जान्छु अनि जाँदाको दिनमै चट्ट मसला हालेर बबाल बिरयानी बनाएर खान्छु भन्ने सोच्दै छटपटीन्थेँ। दिमागमा बिरयानीका कुरा खेल्न थालेपछि एसएलसी दिएर मद्रास जाँदा बिरयानी खाएको याद आउँथ्यो, मद्रास सम्झेपछि तिरुपति दर्शन गर्न गएको याद आउँथ्यो। इन्डियाको मन्दिर त्यत्रो भब्य अनि ब्यवस्थित, हाम्रो पशुपति मन्दिर अव्यवस्थित भन्ने सोच आउँथ्यो। पशुपति सम्झेपछि नजिकै भएको एयरपोर्ट याद आउँथ्यो, प्लेन पशुपतिको मन्दिर माथिबाट उड्दा मान्छेको खुट्टा मुनि मन्दिर पर्छ, त्यस्तो बेला पाप लाग्ला कि नलाग्ला?… हे भगवान, यता ध्यान गर्दैछु, एउटा बनकुखुरो के कराएको थियो, मन त मद्रास गएर बिरयानी खाएर तिरुपति घुमेर पशुपति पुगिसक्थ्यो। के के हो के के सोच पनि। मलाई मुख्य यहि समस्याको छुटकारा नपाएकोमा भने दुख लाग्यो। 

यसरी ११ दिन आश्रममा बिताइयो। कष्ट पनि भएन, आनन्द पनि भएन। सायद कष्ट र आनन्दको बिचको लाइन नै सुख हो, तर हामी अचेल सुख पैसा, समान र अरुमा खौल्छौं। पाउँदैनौँ, अनि दुखि हुन्छौँ, अरुलाई दोष दिन्छौं, संबन्ध बिगार्छौँ, अरुलाई पनि दुख दिन्छौं, बेखुशी दिन्छौं। यस्तै कुरा सोच्दै आफ्नो गच्छे अनुसारको आर्थिक सहयोग गरेर गेट पार गर्नासाथ चुरोट सल्काउँदै, घर गएर बिरयानी पकाएर खाने कल्पँदै, फेसबुकमा कति नोटिफिकेसन आए होलान् भन्ने सोच्दै घरतीर फर्किएँ। एउटा कुरा के प्रमाणित भयो भने म साकाहरी भएर बाँच्न नसक्ने रहेछु, दोश्रो कुरा म ध्यान गर्न नसक्ने रहेछु। त्यसैले केही सिकें भनूँ भने सोचेको जस्तो केही सिके जस्तो लागेन, नसिकि आएँ भनूँ भने नसोचेको केही न केही त पक्कै सिकें।

 र अन्त्यमा “भवत: सर्व माङ्ग्यलाम”

जिन्दगी यस्तो होस…

म होऊँ
ऊ होस्
सानो संसार होस्
केही दु:ख होस्
केही सुख होस्
तर केवल हाम्रो होस् !

शान्त होस्
न मेरो आँसु झरोस्
न उसलाई रुन परोस्
हाँसो होस या आँसु
कोही बाहिरी व्यक्ति
त्यसको कारण नबनोस् !

हामीबीचमा
सीमा नकोरिऊन्
कुनै परिधि नहोस्
बेफिक्री बेपरवाह
सताउँदै, फकाउँदै
माया गरिरहन पाइयोस् !

म ऊसँग हारूँ
ऊ केवल मसँग हारोस्
मैले उसलाई जित्न सकूँ
उसले मात्रै मलाई जितोस्
एक-अर्कासँग हार्दै, जित्दै
यो जिन्दगी यस्तै बितोस् !

कि त जिन्दगी यस्तो होस्
या त जिन्दगी नै नरहोस् !
image

मैले (न)बुझेको राजनीति

नेपालको परिपेक्षमा न २०५२ को आन्दोलन आवश्यक थियो न अहिलेको मधेश आन्दोलन नै। दुवै आन्दोलन केही शक्ति र केही ब्यक्तिको स्वार्थमा टिकेको छ जसमा सर्वसाधारण लाई ढाल बनाइएको छ।

२०४६ मा जब बहुदल आयो, काँग्रेस, एमाले, राप्रपा संसदमा पुगे, तर बाबुराम, प्रचण्ड, मोहनबिक्रम लगायतका नेताका आल्तु फाल्तु पार्टीको बिचल्ली थियो, उनीहरुलाई आफ्नो अस्तित्व जोगाउन केही गर्नैपर्ने थियो, त्यही स्वार्थमा कथित जनयुद्ध जन्मेको हो। र जनयुद्ध सफल हुनुको मात्र कारण चरम गरिबी र बेरोजगारी थियो। त्यसमाथि केही अवशरबादिहरु “माओवादी हुँ” भन्दै ध्वाँस जमाएर लुटेर खान पाईने भएकाले माओवादी बन्ने ट्रेण्ड नै चलेको थियो। ब्यबहार बिग्रेका ब्यापारी, ठगीमा संग्लग्न हरुलाई सबैभन्दा सजिलो उम्कने उपाय भनेको माओवादी बन्नु थियो। बाठा बाहुन क्षेत्री त माओवादीमा पसेर आफ्नो झोली भरे, फँसे बिचरा सोझा जनजातिहरु। माओवादी जिन्दाबाद भन्दै बन्दुक र बम बोकेर कमान्ड सम्हाल्दै युद्धमा अघि अघि हिड्ने ती घोइराहरु यति पछाडि परे कि आज को कता छन. केही अत्तोपत्तो छैन। अहिले बल्ल सबैमा चेत आएको छ कि माओवादी जनयुद्ध आवश्यक थिएन र अहिलेको बर्तमान परिस्थितिको मुख्य जिम्मेवार पनि माओवादी हो।

छनलाई त अरु मधेशबादि दल हरुपनि छन, तर तीनले कहिल्यै केही लछारपाटो लगाउन सकेनन्, न लगाउन चाहे, न कहिल्यै लगाउने नै छन भन्ने आश छ। तीनले जन्माउने भनेको सरिता गिरी र सिके राउत हरु हुन त्यसैले तीनको बारेमा केही लेख्नु या बुझ्न खोज्नु त बेकारै छ। यहाँ फोरमको बारेमा मैले थाह पाए अनुसारको लेख्दैछु। ६२/६३को आन्दोलन पछि बिभिन्न पार्टीमा रहेका एकथरी नेताहरुमा नाटकीय मित्रता देखियो, त्यसैको फलस्वरुप जन्मियो फोरम। मधेशको नारा लिएर उदय भएको यो पार्टी संसदमा चौथो शक्तिशाली पार्टीमा दहरीयो, गठबन्धन सरकारमा दोश्रो ठुलो पद पड्काउने हैसियत बनायो। तर अफसोच, पदमा पुगेपछि कुनै नेताले आफ्ना नारा सम्झिएनन्, सबै पदको भागबण्डामा भुले, अन्ततः फोरमको यति बिजोग भयो कि प्रत्येक चोटी नया सरकार आउँदा फोरम टुक्रिएको हुन्थ्यो। फलस्वरुप पहिलो निर्वाचनमा चौथो शक्ति भएको फोरमलाई दोश्रो निर्वाचनमा राप्रपा नेपाल जस्तो हिजो जन्मेको पार्टीले समेत पछाडि पार्यो। धेरै ठूला भनिएका नेताहरु पराजित भएर संविधानसभा बाट बाहिरिन पुगे। र अबको चुनाबमा झनै खराब भविष्य देखिरहेका यी मधेशी नेतालाई संविधान घोषणा हुनु नै आफ्नो गुमेको राजनीतिक साख ब्युँताउने सुवर्ण मौका साबित हुन पुग्यो। नत्र केही महिना पछाडी फर्केर हेर्यौँ भने देश लगभग शान्त थियो, जताततै एउटै नारा घन्किएको हुन्थ्यो “संविधान जारी गर”। संविधान जारी भयो, र जारी हुनासाथ बर्षौँदेखी कहिले संविधान जारी होला र आन्दोलन गरौँला झैँ गरेर सबै मधेशी नेता उर्लिए, संविधान मा के त्यस्तो लेखिएको थियो र मधेशीले आफ्नो हक अधिकार गुमाए भन्ने कुरा मैले आजसम्म बुझेको छैन। यसो बुझ्न पाए र सही लागे हामी पनि समर्थन गर्ने थियौँ होला।

प्रथमत: यति कुरा आफैँले आफैँलाई स्पष्ट पारौं कि हाम्रो देश नेपाल शताब्दीऔँ देखि यावत् राजनीतिक झमेलाले पछाडी परेको हो। बेलामै बिकास, शिक्षा पाएनन जनताले। त्यसैले हो हामी पछाडी परेकै हौँ। हामी बिदेशीको अधीनमा कहिल्यै रहेनौ तर बिदेशी भन्दा खतरनाक स्वदेशीले हामीलाई यसरी थिचे कि टाउको पनि उठाउन दिएनन्। राजा र राणा, यी दुई भाइरसले देश यति इन्फेक्टेड हुन पुग्यो कि हामी बिश्व भन्दा शताब्दी पछाडी पर्यौँ। मुख्य कुरा जनताले शिक्षा पाएनन्, एकादुई भारत तीर गए पढे, आफूजस्तै चतुर चतुर बटुलेर आए, नानाभाँती राजनीति गरे बचेकुचेको फेरी तीनले लुटे, तीनैका वरिपरि हिँड्ने लठैत हरु आज देशको सत्ता हाँक्दैछन। राणा पालामा भैसक्नुपर्ने बिकास महेन्द्रको पालामा आएर बल्ल भए, नत्र त्यो भन्दा पहिला यो देशमा न गतिलो बाटो थियो, न बिजुली न पानीको ब्यवस्था। जनताहरु यस्ता थिए कि बरु चार घण्टा टाढा पँधेरो जान सक्ने तर आवाज उठाउन नसक्ने। रेलको त झनै कुरा नगरौँ, देशको भौगोलिक अवस्थाले गर्दा रेल चल्न सकेन भनेर सजिलै भन्दिन्छन, उता त्यस्तै पहाडी दार्जीलिङमा पुगेको रेल थोत्रिएर संग्रहालयमा राख्ने उमेरको भैसक्यो। पढाइ त बल्ल राणा शासन हटेपछि सुलभ भएको हो। अलिअलि अक्षर चिनेकाले आफ्नै भकारी भर्न बाहेक अरु काम जानेनन्। राज्यब्यवस्था बदलियो तर देशको अवस्था जस्तो को त्यस्तै रह्यो। यत्रो लेख्नुको मतलब, जब देश अशिक्षाले आक्रांत थियो, अर्धशिक्षित हरुले देशको बागडौर धानेका थिए, यस्तो अवस्थामा समाज मा बिभेद हुनु स्वभाविक हो। तर सबैकुरा बिस्तारै परिवर्तन हुँदैछ, आफै हेर्न सक्नुहुन्छ, आज उमेरले ५० कटेका पहाडीको पिंडीले मधेशी माथि गर्ने ब्यबहार र २५ कटेका पहाडीको पिंडीले गर्ने ब्यबहारमा आकाश जमिनको फरक छ।

हामीलाई “बदमासी गरिस भने देशी आएर बोरामा हालेर लैजान्छ” भनेर डराउन दिइन्थ्यो, अनि हाम्रो बाल मस्तिष्कमै काला बर्णका मधेशी मूलका या भारतीय प्रति नकारात्मक सोच भरियो, तर हामी बुझ्ने भयौँ, बुझेपछी हामीलाई डर देखाउने लाई पनि “यो गलत हो” भनेर बुझायौँ र हाम्रा सन्ततिलाई पनि बुझाउने छौँ। परिवर्तन हुन समय लाग्छ र सुध्रने समय हरेकलाई दिनुपर्छ। मान्छे हरु दिनानुदिन नयाँ कुरा सिक्दैछन, बुझ्दैछन, चेतना फैलँदो छ, नयाँ पिढी साक्षर हुँदैछ, र आशा गरौं केही समयमै ठूलै परिवर्तन देखिनेछ। त्यसैले पुराना उदाहरण दिएर पुरानै ब्यथा कोट्याउँदै पहाडेले यसो गरे र उसो गरे भन्दै कोकोहोलो मच्चाउनु, पहाडे माथि प्रतिशोधको भावना राख्दै हरेक पहाडे माथि औँला उठाउनु ठिक देखिँदैन। ‘जे हुनु भैहाल्यो, अब केही तिमी सुध्र केही हामी सुध्रिन्छौं’ भन्दै सहमतिको बाटोमा लागियो भने अवश्य राम्रा दिन आउनेछन। तर “तीमीहरुको अन्नपानी बन्द गरिदिन्छु” भनेर नाकाबन्द गरेर, आन्दोलन गरेर या पहाडे लाई सरापेर परिवर्तन त यी यत्रो नि हुन्न।

यति र उति प्रदेश, प्रदेश सिमाङ्कन लगायतका बिषय हामी सर्वसाधारणको बुद्धिले भ्याउने भन्दा माथिका कुरा हुन। र यो सबको बारेमा खोतलेर जान्नु पर्ने आवश्यकता पनि छैन साध्य पनि हुँदैन। कि त प्रत्येक जनताले संविधान का एक एक धारा पाठ गर्नुपर्यो र फलानो धारा या बुँदा गलत छन भन्ने प्रमाणित गरेर सच्याउन लगाउनु पर्यो। तर यो ब्यवहारीक हुँदैन त्यसैले संविधान मा सही गलत छुट्याउने, गलत कुरा सच्याउने काम हामीले चुनेर पठाएका नेताको हो। उनीहरूलाई आफ्नो जिम्मेवारीको काम जनतामाथि थुपारेर, उनीहरुलाई बहकाएर, कामधन्दा छोड्न लगाएर आफ्नो पछिपछि लगाउने, लाखौँ क्षतिपूर्ति पाउने लोभ देखाई सुरक्षा संयन्त्र माथि आक्रमण गर्न उक्साउने कुनै अधिकार छैन। म बुझ्न सकिरहेको छैन कि मधेशका जनता के कति राजनीति बुझेर आन्दोलनमा होमिएका छन। संविधान भनेको संसोधन गर्न मिल्ने कुरा न हो जसको एउटा आफ्नै प्रक्रिया हुन्छ। आफैं हिड्ने बाटो बन्द गरेर, आफै चढ्ने सवारी तोडफोड गरेर, आफ्नै ठाउँमा आउने सामान रोकेर, आफ्नै सन्तान पढ्ने बिधालय बन्द गरेर मेहनत गर्नुपर्ने समयमा सयौं दिन आन्दोलन गर्दै बसेर केही परिवर्तन हुँदैन। हुन्छ त केबल आफ्नै अबनति र बरबादी मात्र। भन्दाखेरी उत्पीडित भयौँ भन्ने अनि सय दिनदेखि पेशा, ब्यवसाय ठप्प पारेर पनि खान पुग्ने कस्तो किसिमको उत्पीडन हो यस्तो? बेलाबेलामा सामन्ती पहाडीया को कुरा निस्कन्छ, सामन्ती पारा त बरु अहिले मधेशले देखाईरहेको छ। भेदभाव कहाँ हुँदैन? यो त सांसारीक बिकृति नै हो। चाहे बिश्वको सबैभन्दा बिकसित मुलुक अमेरिका होस या युद्धग्रस्त अफगानिस्तान, जहाँ मानवजाति हुन्छन् त्यहाँ मतभेद हुन्छ, आआफ्नो धर्म, बर्ण या जाति अनुसारको समुह बन्छ, अनि एक समुहका ले अर्को समुह माथि बिभेद गर्छन। त्यही हो समाज भनेको, जहाँ दमन पनि हुन्छ, जहाँ सामन्ती पनि हुन्छन्। उदाहरणको लागि अमेरिकी लाई लिउँ, कुनै समय त्यहाँ काला जाति हरु कति उत्पीडित बनाएर थिए, र आज कालै बर्णको ब्यक्ति त्यहाँका राष्ट्रपति छन।

हो नेपालमा संख्यात्मक रुपमा धेरै भएकाले पनि हुनसक्छ, बाहुन क्षेत्रीहरुकै बाहुल्य छ धेरैतीर, र मधेशी हरुमाथि बर्णभेद भएको थियो, आज पनि भैरहेको छ। तर यो सब भएको अशिक्षा र अज्ञानले हो। परिवर्तनका लागि सबैभन्दा पहिला शिक्षा जरुरी छ, समाज परिवर्तन गर्छु भनेर नेतृत्व लिनेले त्यसका निम्ति पहिले आफु साक्षर भएर संबन्धित उठानका बिषयमा ज्ञाता हुनुपर्यो, अनि अरुलाई बुझाउन सक्नु पर्यो त्यसपछि देशको संविधानको दायरामा रहेर भद्र तरिकाले बिरोध जनाएर नमिलेका बुँदालाई संसोधन गर्न सकिन्छ। राजनीतिको ‘र’ पनि नबुझेका सर्वसाधारण लाई आक्रोशमा ल्याएर, उचालेर सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछु भन्ने कुरा नचिताए पनि हुन्छ। तर बर्तमान परिस्थितिमा जे भईरहेको छ त्यसले पहाड तराई बिचको सम्बन्धमा यति ठुलो फाटो ल्याईदिएको छ कि अब यो सम्बन्ध सुधार्न सदियौँ लाग्नेछ। त्यति नै समय यो अबधीमा देशले भोगेको आर्थिक नोक्सानी भर्पाई गर्न लाग्नेछ। यो आन्दोलनले हुने फाइदा भनेको आन्दोलनका नेतृत्व गर्ने नेतालाई मात्र हो। गलतलाई गलत भन्न सक्ने ब्यक्ति पनि होलान् तराई तीर, छिटै तीनले आवाज उठाउने छन र गलत दिशा तीर गईरहेको मधेश आन्दोलनको दिशानिर्देश गरेर आफ्नो हक अधिकार सुनिश्चित गर्नेछन्, मधेशलाई यो सामन्ती पहाडेको शुभकामना!
image

मोदीजी सुनिए!

image

महान भारत के महामहान मोदी साबजी,
सर्वप्रथम इस तुच्छ बहादुरकी प्रणाम स्विकार किजिए…!

बात तो बडे बडे करते हो आप
कभी हिट की बात करते है
कभी ऋषिमन कि बात करते है
जिधर जाते हो उधर मिठी मिठी बात
हमको बखुबी मालुम है
असल मैं आप चायँवाला हि ठहरे
सोँच तोह हमेसा छोटी हि रहेगी।

हमारा समस्या तोह पिलो जैसा है
मालुम है पिलो?
गाँडके आसपास आता है ना बडा वाला पिम्पल?
जो दो चार दिन बहुत सताता है,
और कुछ दिन बाद खुदबखुद ठिक हो जाता है,
ईसलिए आप अपना ईलाज किजिए
हम अपनी दवा खुद हि ढुँडेंगे।

आप बहुत शक्तिशाली होंगे,
आपके पास बहुत सारे बन्दुके होंगे,
बम होंगे, आणविक हतियार होंगे
पर हमारे पास कुछ ऐसा है जो किसिके पास नहिँ
वह है धैर्यशक्ति
आप जितना भि जुलुम किजिए
हम उसीसे प्रतिकार करेंगे।

तेल ना बेचना है तोह अपने गाँडमैं डालिए
क्योंकी फास्ट ट्र्याक आपको मिलेंगी नहीँ
लुट्ना हम आपको देंगे नहिँ
हस्तक्षेप हम सहेंगे नहिँ
ईसलिए ईतना बात याद किजिए
आप दुध मांगोगे तोह खिर देंगे
राष्ट्रियता मांगोगे तोह चिर देंगे।

आप अपनि धोती सम्हालिए,
काश्मिरको शान्त किजिए,
खालिस्तानियोँको खालिस्तान दिजिए,
गोर्खाल्यान्ड कि माग पुरी किजिए,
उसके बाद हि हम आपका स्वागत करेंगे
क्यों कि…
काँचके मेहलोंमैं रेहने वाले
दुसरे कि घरमैं पत्थर नहिँ मारा करते!

एउटा सम्बन्धको अन्त्यष्टि पछि………

image

त्यसदिन दिमाग बशमा थिएन। अहिले सम्झिदा लाग्छ त्यो दिन सायद मैले आफुलाई सिनेमाको नायक ठानेको थिएँ जसले मायामा धोका पाएको छ र उसलाई जे गर्न पनि छुट छ। आर्यघाट नै जान्छु भन्ने मेरो कुनै योजना थिएन तर दिमागमा के लहड चल्यो म आर्यघाट तर्फ हानिएको थिएँ। सम्बन्धको चिता जल्दैगर्दा कपाल खौराउने मेरो कुनै योजना थिएन तर के सनक चढ्यो मैले कपाल खौराएँ । आर्यघाटबाट घर पुग्दासम्म मैले त्यस सम्बन्धको किरिया गर्ने सोच बनाएको थिएँ (अर्को लहड) ता की अल्पायु मै मृत्युबरण गरेको मेरो सम्बन्धले भविष्यमा ‘भुत’ बनेर नतर्साओस्। सोहीअनुरूप मैले हिन्दु धर्मसंस्कार अनुसार १३ दिन किरिया बस्ने निर्णय गरें।

पुस महिनाको मीनपचासको जाडो भए पनि मैले तातो पानी तताएर नुहाउने झन्झट गरिन। चिसै पानीले खल्को नुहाएँ। केहि बेर अगाडी सम्बन्धको चिता तापेर तातो भएको शरीर एक्कासी झनन्न भो, टाउको झर्ला जस्तो भो, शरीर भरि रुखकटहरको बोक्रा सरि काँडा उम्रिए। म लगलग कामेको थिएँ, दाँत किरकिर बजेको आवाज प्रष्ट सुन्न सक्थें। हतपत न्यानो लुगा लगाउन दराज खोलें। सबैभन्दा पहिले रातो स्वेटर खोजें। देखिन। झल्याँस्स भएँ। मन भित्रबाट आवाज आयो ‘स्वेटर त तैंले अघि नै पोलेर आइसकिस् फेरी के खोज्दैछस् ?’ त्यो आवाज यति धेरै रुखो थियो की स्वेटर पोलिरहँदाको समय भन्दा ज्यादा मुटु पोलिरहेको थियो। कस्तो कन्ट्रोभर्सी !!! एकातिर शरीर लगलग कामि रहेको छ अर्को तिर मन भत्भत पोलिरहेको छ। भित्रभित्रै डाह भैरहेको थियो मानौं कसैले एसिडमा मेरो मुटु चोपलिदिएको छ। दराजबाट झिकेर केहि न्यानो लुगा लगाएँ तर न्यानो भएन । लुगाहरु थप्दै गएँ तर पनि न्यानो भएन। म अझै पनि कामिरहेको थिएँ। एकपटक आफैलाई प्रश्न गर्न मन भयो आखिर म कस्तो न्यानो खोजिरहेथें ? सायद त्यति बेला मलाई उसको अँगालोको न्यानोको आवश्यकता थियो।

·         

किरिया बसेकाले एक छाक छोड्नुपर्छ भन्ने मलाई थाह थियो त्यसैले त्यो साँझ केहि नखाने सोच बनाएँ। अर्को कुरा केहि खान मन पनि कहाँ थियो र? जति गर्दा पनि शरीर तात्न सकेको थिएन । केहि पिउन पाए हुन्थ्यो जस्तो लाग्यो । कफी सम्झिएँ, ठुलो गिलाँस भरि कालो कफी बनाएर पिएँ । केहि राहत मिल्यो । शरीर ताते जस्तो भयो । दिमागले कुराहरु प्रोसेस गर्न सक्ने भयो । पर्दा उघारेर झ्यालबाट बाहिर हेरें । लोडसेडिङ थियो, सडक सुनसान । कतै मैनबत्ति पिलपिल गर्दै थिए,  केहि घरहरुमा इन्भर्टरबाट चलेका बत्ति मधुरो बल्दै थिए, लाग्थ्यो छिटै तिनीहरु पनि दम तोड्नेवाला छन्,। केहि घरहरु निस्पट अन्धकार थिए । खाना खाइसकेर न्यानो सिरक भित्र पसिसकेका हुँदाहुन् । त्यसपछि एकाएक साँझमा घटेका दृश्यहरुको फ्ल्यास ब्याक आउन थाल्यो । कसरि म आवेसमा सबै समानहरु झोलामा हालेर घरबाट निस्केको थिएँ । आर्यघाटमा के के भयो । कसरि चिता तयार पारेको थिएँ , कसरि पानाहरु च्यातेर तह तह मिलाएको थिएँ । सबै दृश्य एक एक गर्दै आँखा अगाडी नाच्न थाले।

कपाल खौरिएको समयमा गएर दृश्य टक्क अडियो । झल्याँस्स भएँ, पछाडी फर्केर ऐनामा मुडुलो टाउको हेरें, एउटा रौँ समेत बाँकी थिएन । ऐना अगाडी आफुलाई नै देख्दा तर्सिएको थिएँ । हात सर्रर मुडोलो टाउकोमा डुलाएँ कस्तो अनौठो लाग्यो । गाईको जिब्रोले हात चाट्दा जस्तो अनुभव हुन्छ ठिक त्यस्तै । अनि ‘तेरे नाम’ फिल्मको राधेलाई सम्झिएँ । एउटा दृश्यमा उसले पनि आफ्नो मुडोलो टाउको ऐनामा यसरि नै हेरेको थियो । मलाई निकै मन परेको फिलिम हो तेरे नाम, हरेक पटक हेर्दा रुवाउँथ्यो । कति माया गर्थ्यो उ निर्जलालाई , मैले जस्तै । तर मलाई त्यो फिल्मको अन्त्य कहिले मनपरेन । अन्तिममा उनीहरु मिल्न पर्ने थियो, अफसोच राधे पागल भयो, निर्जलाले बिष खाइ । आफुलाई खुसि बनाउनको लागि सोच्थें की यो नाटक हो, कसैको मनगढन्ते कल्पना हो, हामी बीच यस्तो हुन सम्भव छैन किनभने हामी वास्तविक हौँ । हामी दुइलाई एक हुनबाट कसैले रोक्न सक्तैन जस्तो लाग्थ्यो । म राधेलाई दया गर्थें, आफै राधे हुन पुगें, दुखको कुरा मलाई दया गर्ने कोहि थिएन ।

·         

अचानक आफै फ्ल्यासब्याकमा गएँ, बहिनीको तिखो स्वर कानमा गुन्जियो । भान्सामा हुनुभएकी ममीलाई उ मेरो कोठाबाट कुरा लगाउँदै थिइ ‘ममीssssई दाइ एक घण्टादेखि ऐना हेरेर कपाल मिलाउँदै छ, डेटिङ जान लागेको जस्तो छ । बहिनि ममीसित मेरो कुरा लगाएर गालि खुवाउन पाउँदा मज्जा मान्थी । कहिलेकाहीँ त लाग्थ्यो उ मेरी सौताने आमाकी छोरि हो ।

मैले झापारें, ‘चुप लाग् ! सानी मान्छे भएर बढ्ता बोल्दि रैछे, क्याम्पस जान लागेको देख्दिनस?’ यो कुनै दिनको घटना थियो जति बेला म उसलाई भेट्न भनेर तयार हुँदै थिएँ।

‘तिमीलाई छड्के तिरबाट कपाल उठाएको खुब सुहाउँछ, संधै यस्तै गरि कपाल मिलाउ है’ उसले भनेकी थिइ। म कुनै आज्ञाकारी बालक जसरि उसको हरेक कुरा मान्थें। सायद मायाको शक्ति भनेकै यहि हो। माया गर्ने मान्छेले बिष खाउ भने पनि हाँसीहाँसी पीइन्छ की जस्तो लाग्ने। कस्तो खुसि लाग्थ्यो उसले यस्तो गर उस्तो नगर भन्दा लाग्थ्यो कोहि छ जो मेरो बारेमा ख्याल राख्छ। म के गर्छु, के लगाउँछु, के खान्छु, कहाँ जान्छु यो सबको चिन्ता गर्दिने कोहि हुँदाको अनुभूति नै बेग्लै हुँदो रैछ। अफसोच आज मसंग न उ थिई न मेरो कपाल। आफ्नो रुप त्यो दिन जति विकृत कहिले लागेन।

        

ऐनालाई हेरीरहंदा अर्को दृश्य आयो कतैबाट। हामी कतै जानको लागि तयार हुँदैछौ। उ त्यहि ऐना अगाडी आफुलाई सजाउँदैछे, म उसलाई हेरिरहेको छु। उसले पहिला कपाल कोरी, त्यसपछि अनुहारमा केहि क्रिम लगाई, अनि पाउडर, त्यसपछि आँखामा गाजल, अनि ओंठमा लाली र निधारमा टिका। त्यसपछि उसको सिउँदोमा मेरो नामको सिन्दुर भरि। म हेरीरहेको छु।

‘के हेरेको त्यसरी ? कहिले देख्न नपाएको जस्तो ?’ उ सोध्छे।

म भन्छु ‘तिमीलाई हेरेको नि, जब तिमी ऐना अगाडी बसेर आफुलाई सजाउँछौ मेरो नजर तिमीबाट हटाउनै सक्तिन। तिम्रो हरेक शृंगारमा म आफुलाई पाउँछु, तिम्रा यी चुरा, निधारको टिका अनि सिउँदोको सिन्दुरले चिच्याई चिच्याई तिमी मेरी हौ भनेर संसारलाई सुनाइ रहेका छन् जस्तो लाग्छ अनि म तिमी तिर झन् आकर्षित हुन्छु।’

‘कुरा कत्ति आउँछ है तिम्लाई? धेरै रोमान्टिक बन्न पर्दैन आउ बरु मेरो ब्लाउजको डोरी बानिदेउ। अस्तिको जस्तो नकस्साउ है, सास नै फेर्न गाह्रो भएको थियो|’ उसको जवाफले मलाई झनै जिस्काएको जस्तो लाग्छ, आज्ञा शिरोपर गर्दै उसको कपाल पन्छाएर म ब्लाउजको डोरी कस्न थाल्छु।

अचानक सडकमा कुकुर भुक्यो अनि मेरो कल्पनाको दृश्य बिलिन भयो। म रन्थनिएँ, पिडा भयो असहिय पिडा भयो, ऐना अगाडीको आफ्नो रुप मनपरेन। भन्छन् नि रिस उठ्यो भने ऐना हेर्नुस् रिस मर्छ। तर उल्टो भयो, मलाई ऐना देखि नै रिस उठ्यो किनभने यस्ले त्यी सबै यादहरुलाई फेरी बल्झाइदियो, मलाई थप पिडा दियो। मुट्ठीकसेर जोडले ऐनामा हानें, ऐना झर्यामझुरुम भयो। ठ्याकै फिलिमहरुमा देखाए जस्तै  हात काट्यो अनि रगत बग्न थाल्यो तर अफसोच मेरो घाउमा आफ्नो सलको फेरो च्यातेर बाँध्न उ आइन। भित्तामा ढाडलाई अड्याएर टुक्रुक्क बसें। घुंडामा घोप्टिपरेर कति बेर रोएँ पत्तो भएन। केहि बेर पछि चिसो भएको महसुस भयो। भुइँबाट उठेर खाटमा पल्टिएँ। आँखामा निन्द्रा थिएन। उसको तस्विर हेर्न भनि मोबाइल खोलें, ब्याट्री सकिएको रैछ। यस्तो लाग्यो संसार भरिका तत्व मेरो बिरुद्धमा षड्यन्त्र गर्दैछन्।

तर अचानक किन यस्तो हुँदैछ? जे हुन्छ राम्रोको लागि हुन्छ रे। तर यस बाट के राम्रोको अपेक्षा गर्नु ? के राम्रो भएको छ र मलाई? सम्झी सम्झी रिस उठ्थ्यो। उसले मलाई धोका दिन पछाडीको कारण बुझ्न चाहन्थें। म कहाँ नेर चुकें त्यो पत्ता लाउन चाहन्थें। जान्न मन लाग्थ्यो के उसले मलाई कहिल्यै माया नै गरिन त? के उसले केवल प्रेम गरेको नाटक गरेकी थिई। यस्तै यस्तै कुरा मनमा खेलाउँदै मैले त्यो रात छर्लंग बिताएँ।

        

भोलिपल्ट देखि एक छाक मात्र त्यो पनि अलिनो खाने भन्ने थाह थियो। म सकेसम्म यो रित पुरा गर्न चाहन्थें। त्यो भन्दा पनि ठुलो समस्या मलाई खौरिएको टाउको लुकाउन थियो। जाडोको बेला भएर सजिलो भयो। सर्लक्क टाउको ढाकिने उन को टोपी लगाएँ। टोपी लगाउँदै गर्दा मैले त्यो ढाका टोपी सम्झिएँ जुन मैले हिजै सद्गद् गरेर आइसकेको थिएँ। मन अमिलो भयो। के जरुरि थियो र ढाका टोपी पोल्न ? नडढाएको भए म अझै पनि त्यसको बुट्टा हेर्न पाउने थिएँ। त्यी बुट्टा स्पर्श गर्न पाउने थिएँ। त्यी बुट्टाहरुको मतलब मैले कहिल्यै बुझ्न सकिन। मलाई लाग्छ हरेक टोपीमा हुने बुट्टाको फरक मतलब हुन्छ। होइन भने किन ममी मामाको लागि टोपी किन्दा छानी छानी बिशेस बुट्टा भएका टोपी मात्र किन्नुहुन्थ्यो? के बुट्टाहरु टोपीलाई केवल आकर्षक देखाउनको लागि मात्र हुन त? के उसले बुट्टाहरुको बारेमा बुझ्थी र मलाई त्यो कुनै बिशेस बुट्टा भएको टोपी उपहार दिएकी थिइ? फेरी घनचक्कर भयो। सायद म आवश्यकता भन्दा बढी नै सोच्ने भएको थिएँ।

जीवनको सबै भन्दा ठुलो व्यंग भनेको ‘समय’ होला। म चित्कार गर्थें ‘ए समय कमसेकम १ मिनेटको लागि त रोकिएर मेरो मृत सम्बन्धको शान्तिको खातिर मौनधारण गरिदे।’ तर उ रोकिंदैन थियो। उसलाई न मेरो मतलब थियो न मेरो सम्बन्धको। उ आफ्नै गतिमा चल्दै थियो। म लडेको बेला कठै भनेर उ उठाउन आएन। म कुन हालतबाट गुज्रिंदै थिएँ उसलाई सबै थाह थियो तर उसले दया देखाएन। सायद समयको कुनै मुटु हुँदैन। यस्लाई दया, माया, दुख सुख, पिडा, आँसु, हाँसो भन्ने केहि थाहा हुँदैन। कति भावहिन छ यो समय। कास म समय हुन सकेको भए आज मलाई यो पिडा हुने थिएन। मन आफ्नै सिमा नाघेर चाहिने नचाहिने कुरा सोच्न मै व्यस्त थियो। दिमाग घरि बिद्युतको बेग भन्दा छिटो चल्थ्यो घरि ठप्प हुन्थ्यो। घरि म कसैको पर्वाह नगरी बौलाहा जसरि जोडजोडले छाति पिट्दै रुन कराउन चाहन्थें, त घरि चरा जसरि आकाशमा उडेर डांडाको टुप्पोमा बस्न चाहन्थें जहाँ मलाई कसैले बिथोल्न नसकोस्, जहाँ उस्का यादहरु आउन नसकुन।

         

तर अहँ , समय रोकिएन, जीवन रोकीएन, मलाई दुनियादारी निभाउनु थियो। मलाई साथिहरुको अगाडी हाँस्नु थियो, अफिसमा काम गर्नु थियो, फोन आए उठाउनु थियो, कसैले सल्लाह मागे दिन पर्ने थियो। किरियापुत्रीलाई सम्झिएँ। कति भाग्यमानी छन् उनीहरु कमसेकम आनन्दसंग शोक मनाउन त पाएका छन्। किरियामा नै सहि दुनियादारीबाट त उन्मुक्ति पाएका छन्। कसैको काँध थामेर रुन त पाएका छन्। मलाई उनीहरु प्रति इर्श्या लागेर आयो।

तर म? मलाई किन अनुमति छैन शोक मनाउन? म प्रश्न गर्थें तर उत्तर दिने कोहि थिएन। घरिघरि त लाग्थ्यो म प्रश्न नै प्रश्नको भकारी हुँ।

किरियामा बसेकाहरुले काँचो केरा भुटेर खाएको देखेको थिएँ। मैले पनि त्यस्तै गरें। काँचो केरा भुटेर खाएँ, मिश्रीको काँडा बनाएर खाएँ, केहि छाक घ्यु सित भात मुछेर खाएँ, आलु भुटेर खाएँ, फलफूल पनि खाएँ तर नुन खाइन। यो कर्मकाण्ड जसरि पनि पुरा गर्नु मेरो अभिष्ट थियो। खाने बेला वाक्वाकी हुन्थ्यो त्यै पनि जसरि तसरी खाएँ किनभने मलाई यो किरियाबाट बाहिर आउन थियो। किरिया बस्ने काम सोचेको भन्दा निकै गार्हो रहेछ। नुन नखाएकोले ५ दिन पछि नै म लल्याकलुलुक भैसकेको थिएँ। १३ दिन किरिया गर्न त यति गार्हो हुन्छ भने १ बर्षसम्म परपेचमा बसेर बरखी बार्न कति गाह्रो हुन्छ होला? जस जसले यो कर्मकाण्ड नियम पुर्वक पुरा गरेका थिए उनिहरु प्रति अगाध श्रद्धा जागेर आयो।

         

यादहरु बल्झिने क्रम रोकिएको थिएन। भूकम्पको पराकंप जस्तै यादहरु झम्टीझम्टी आउँथे। कुनै यादहरुको कम्पन कम हुन्थ्यो त कुनैले जरैदेखि हलाउँथे। म खाट मुनि लुकौं की ढोकामा आड लागूँ केहि सोच्न सक्दिनथें । कहिले सिरक भित्र गुजुल्टो पर्थें त कहिले कानमा फुल भोल्युममा गित बजाएर सुन्थें। म जति यादहरुबाट भाग्न खोज्थें उति पिछा गर्दै आउँथे। अचम्मको लुकामारी चलेको थियो यादहरु सित तर अफसोच म संधै हार्थें।

हो, यसरि नै बिते मेरा जीवनका सबैभन्दा कष्टकर १३ दिनहरु। यो समयमा मैले सबै कुरा भोगें । मुलतः मैले जीवनका सायद सबै भन्दा दुखदाई अनुभूतिहरुलाई आत्मसाथ गर्न पाएँ। म कुनै पनि किसिमको किरियाको लागि तयार थिईन किनभने त्यसबारेमा मैले कहिल्यै सोच्न परेको थिएन वा भनौं त्यो बारेमा सोच्ने मेरो उमेर नै भएको थिएन। मैले त सोचे न सम्झेको भैदियो या भनौं आफैले यो परिस्थितिलाइ निम्त्याएको थिएँ। जे होस् मैले जसो त्यसो त्यो शारीरिक र मानसिक पिडाबाट छुटकारा पाएको थिएँ।

         

किरियाबाट बाहिर निस्केपछि मैले आफुले आफैलाई फरक पाएको थिएँ। केहि गम्भीर त केहि दृढ। मलाई थाह थिएन म अब जीवन कसरि अगाडी बढाउँछु। म अन्यौलमा थिएँ कुन दिशामा जाउँ। बास्तवमा म त्यो सम्बन्धको पोखरीमा निस्फिक्री आहाल बसेको थिएँ, सायद अलि लामो समय नै आहाल बसेछु। म आफु समय भन्दा केहि पछाडी भएको महसुस गर्थें किनभने म संगैका साथिहरु धेरै अगाडी पुगिसकेका थिए। रिस उठ्थ्यो आफ्नो मुर्खता प्रति, मैले पहिले नै ‘प्लान बि’ बनाएर राख्न पर्ने थियो। तर मलाई त मेरो मायामा यति बिश्वास थियो की मैले ‘प्लान बि’ को जरुरत नै देखेको थियिन। किन हो कुन्नि त्यती बेला आफैलाई धिक्कार्न मनलाग्यो।

पढाई सुचारु गरुँ की खाडी तिर जाउँ की अहिले कै जागिरलाई निरन्तरता दिउँ या अलि राम्रो जागिर पो खोज्ने हो की? मैले केहि निर्णय गर्न सकेको थिईन। अरुसंग सल्लाह माग्दा फरक फरक सल्लाह दिन्थे। सल्लाह दिन सजिलो छ तर आफुलाइ नै पर्दा निर्णय गर्न गाह्रो अनि डर पनि लाग्थ्यो यसै त पछाडी धकेलिएको म अझै पछाडी धकेलिईने पो हुँ की? लाग्थ्यो मेरा सम्भावनाका सबै ढोका थुनिएका छन् या भनौं म कुन ढोका खोलौं अन्योलमा थिएँ। यो अन्योलताले मलाई थप निरास बनाएको थियो। दिन त जसो तसो बित्थ्यो रात बिताउन मुस्किल हुन्थ्यो। एकातिर भविष्यको चिन्ता अर्को तिर जति सुकै बिर्सिएँ भनेर गफ हाने पनि उसका झल्कोले घरिघरि झस्काई नै रहन्थे। अझै पनि उसँग बिताएका पलहरुका झझल्को आउँथ्यो। याद भन्ने कुरा हरेक ठुलोसानो कुरामा जोडिएको हुँदोरैछ; एक कप कफी, एउटा गित, एउटा दृश्य, वर्षाका केहि थोपा नै काफी हुँदो रैछ मुटु बल्झाउन, उसको याद दिलाउन र कमजोर बनाउन। सबैभन्दा पिडा आफ्नो दुख अरुलाई सुनाउन नपाउँदा हुँदो रैछ। मसंग न कोही साथी थिए न परिवारको कुनै सदस्य जसलाई म मन खोलेर आफ्नो दुखद कथा सुनाउन सक्थें। साथीहरु नभएका होइनन् तर कसैसंग पनि त्यो लेभलको कम्फर्टमा पुग्न सकिन। सबैसंग लुकाइराखेको सम्बन्ध एक्कासी टुट्यो भन्दा कस्ले पो सहानुभूति जताउथ्यो र? डायरीलाई खुब मिस् गर्थें। फेरी लेख्न सुरु गरौँ की झैँ लाग्थ्यो तर लेख्न सक्दिन झैं लाग्यो । झन् पिडा थपिन्छ की डर लाग्थ्यो ।

         

अम्मलीहरु चुरोट छोड्नको लागि सुर्ती च्याप्छन् सुर्ती छोड्नको लागि पराग अनि पराग छोड्नको लागि अरु नै कुनै अम्मल अँगाल्छन् तर अम्मल त्याग्न सक्दैनन्। हो, त्यसरी नै यो कथित सम्बन्ध रुपी बन्धनबाट छुटकारा पाउन म फेरी अर्को कुनै सम्बन्धमा जोडिन जरुरि थियो। आखिर बिझेको काँडा निकाल्ने काँडा नै त हो। त्यो समयमा मैले यो बाहेक अरु बाटो कुनै देखिन।

तर मलाई डर थियो म फेरी पनि जीवनमा कुनै यस्तै सम्बन्धलाई स्थान दिन सक्छु र ?

त्यो भन्दा पनि गार्हो कुरा थियो फेरी कसैलाइ बिश्वास गर्न, फेरी कसैको साथ पाउन, जसले आफुलाई जीवनभर साथ दियोस्, अगाडी बढ्ने प्रेरणा दियोस्।

मलाई यति कुरा थाहा थियो की म फेरी सुन्यबाट सुरु गर्न सक्दिन किनभने म जीवनमा धेरै अगाडी बढीसकेको थिएँ। कसैलाई भेट्नु, मनपराउनु, फेरी त्यस्तै भावना आउनु, प्रेम प्रस्ताव राख्नु, डेटिङ जानु, उपहार किनेर दिनु, संगै फिल्म हेर्नु यी सबै कुरा जसलाई म ‘नाटक’ को संज्ञा दिन्छु यस्ता नौटंकीबाट मलाई बितृष्णा भैसकेको थियो। अब गाँस्ने नयाँ सम्बन्ध सफल हुन्छ भन्ने ग्यारेण्टी पनि त केहि थिएन नि। अनि म के फेरी ४ बर्ष पछाडी धकेलियिनु? एक प्रकारले मलाई प्रेम देखि नै बितृष्णा उत्पन्न भएको थियो।

त्यसैले मैले बिहे गर्ने निर्णय गरें। बिहे गरेपछि सम्बन्धले स्थायित्व पाउँछ र दुइ जनालाई संगै बस्न, एकअर्काको साथि बन्न बाध्य पार्छ। तर मैले बिहे गर्ने सोच यसकारण गरें की म फेरी त्यो नाटक मंचन गर्न सक्ने अवस्थामा थिईन। अबको सम्बन्ध म सिधै बिहे देखि सुरु गर्न चाहन्थें। बिहे पछि जतिसुकै मनमुटाव भएपनि समाज, परिवार को डरले भएपनि दुईजनालाई संगै बस्न कर लाग्छ, अनि बिस्तारै एकअर्काको बानी परिन्छ, चित्त बुझाइन्छ, एडजस्ट गरिन्छ तर सम्बन्ध टुट्दैन। ठुलो साहस बटुलेर घरमा कुरा राखें। सबैले सर्हाउनु भयो, बहिनिले खिसी गर्दै भनि, ‘तेरी पुरानी गर्लफ्रेन्ड खै त? ब्रेकअप भको हो?’ बहिनि सित खुब रिस उठ्यो तर म सित उसलाई दिनको लागि मुख भरिको जवाफ थिएन। पहिलोपल्ट बहिनि सित हारेको महसुस भएको थियो किनभने म जीवनमा नमज्जा सित थेचारिएको थिएँ।

आखिरमा परिवार सुहाउँदि, सबैको चित्त बुझ्दी एउटी केटिको पनि खोजि भयो। सपरीवार केटीको घर गयौँ। अभिभावकहरुले हामी दुइलाई आफ्नो भाग्यको निर्णय गर्न भनेर १ घण्टाको समय दिनुभयो। ४ बर्षमा त मैले कसैलाई बुझ्न सकिन भने १ घण्टामा के बुझ्न सक्थें र? त्यहि पनि औपचारिकता निभाइयो। एकअर्काको अन्तर्वार्ता लिईयो। १ घण्टाको समय सायद धेरै नै हुँदो रहेछ। यस् बिचामा हामीहरुले एक अर्काको मनपर्ने रंग, खाने कुरा, हिरो हिरोनीदेखि जीवन कसरि अगाडी बढाउने सम्मका सबै कुरा गर्यौं। एकअर्काका पुराना सम्बन्धको पनि कुरा गरियो। मेरो पुरानो सम्बन्धको बारेमा सबै कुरा साँचो भन्ने हो भने उसले म सित बिहे नगर्ने निश्चितप्रायः थियो। समस्या मेरो सम्बन्धको थिएन, समस्या थियो जुन रुपले मैले मेरो सम्बन्धको अन्त्यष्टि गरेर किरिया गरेको थिएँ। सद्धे मान्छेले गर्ने जस्तो हर्कत नै कहाँ गरेको थिएँ र? मैले एउटा बनावटी कथा सुनाएँ जहाँ केटा केटि एकअर्कालाई असाध्यै माया गर्छन्, अचानक केटिको अमेरिका भिसा लाग्छ, टाढाको सम्बन्ध उनीहरु निभाउन सक्दैनन्, यहि बीच केटिको एक्स ब्वैफ्रेन्डको इन्ट्री हुन्छ उनीहरु प्याचअप हुन्छन् र केटा केटिको सम्बन्ध टुट्छ। मलाई लाग्छ मेरो कथा सजिलै बिक्यो किनभने बजारमा यो भन्दा सस्तो कथा सायदै उपलब्ध थियो। एकछिनलाई लाग्यो कति कमिना छ है मान्छे कथा पनि छानीछानी सस्तो मात्र पढ्छ। उसले पनि आफ्नो उस्तै सस्तो कथा सुनाइ। मैले ध्यान दिएर सुनेको झैँ गरें। बीचबीचमा ‘अनि के भयो ?’ भनेर प्रश्न पनि गर्थें। हामीले पुरानो सम्बन्धलाई बिर्सेर भावी जीवनमा अगाडी बढ्ने कसम खाएर एकअर्कालाई विश्वास दिलायौं। हामीले हाम्रो निर्णय सुनायौं। सबैजना खुसि हुनुभयो म खुसि भएँ सायद उ पनि खुसि भई।

मलाई लाग्यो जीवनले मलाई फेरी एउटा मौका दिएको छ अगाडी बढ्न, पुराना गल्तिहरु सच्याउन, कसैलाई माया गर्न र कसैको माया पाउन। ममा फेरी नयाँ उर्जा थपिएको थियो। जीवनले नयाँ दिशा लिएको थियो। त्यो बेला मैले त्यो पुरानो सम्बन्धलाई खुचिंग गरें जसले मलाई पिडा बाहेक केहि दिएन। सायद हो क्यारे जे हुन्छ राम्रो को लागि नै हुन्छ। मलाई आज आएर यो भनाइ चरितार्थ लाग्यो।

        

धुमधाम संग बिहे भयो। सबै खुसि देखिन्थे, म खुसि थिएँ, उ खुसि थिइ। बिहे भएको तेस्रो दिनदेखि हाम्रो प्रेम सुरु भयो। जीवन कति छिटो चल्दो रैछ, अस्ति सम्म सिंगल रहेको मेरो रिलेसनसिप स्ट्याटस आज म्यारिड हुन पुग्यो। अस्ति सम्म म जसलाई चिन्दा पनि चिन्दिन थिएँ आज उसैसंग प्रेम गर्छु। हामी सामान्य श्रीमान् श्रीमती जस्तै बन्यौ मेरा बा र आमा जस्तै। सायद म असल श्रीमान ठहरिएँ उसले असल श्रीमतीको बिल्ला भिरी। फेसबुकका भित्ताहरु हाम्रा जोडीका तस्विरले भरिन थाले। लाइक र कमेन्टको ओइरो आउँथ्यो। सबैको नजरमा हामी पर्फेक्ट कपल थियौ। हाम्रो जोडीको डाह गर्नेहरु छ्यापाछ्यापी थिए बजारमा। हितैषीहरु यो जोडीमा कसैको नजर नलागोस् भन्थे।

        

समयलाइ फर्केर हेर्दा मैले सहि समयमा सहि निर्णय गरें जस्तो लाग्छ। हुन त बेला बेला मलाई अझै पनि पुरानो सम्बन्धले झस्काउने गर्छ।

सोच्छु: 

कतै म निदाइरहेको बेलामा उसको नाम बर्बराएँ भने के हुन्छ?

लापरबाही फोन मिल्काउँदा उसको म्यासेज या कल आए के हुन्छ?

कुनै रिक्तताबाट गुज्रिएको बेला मेरी श्रीमतीलाई उसको नामले बोलाएँ भने के हुन्छ?

कतै मेरो भुत मेरो बर्तमान र भविष्यको खुसिको बाधक त हुने होइन?

सायद मैले उसलाई पहिले नै सबै कुरा भन्न पर्ने थियो। मैले हाम्रो सम्बन्धको सुरुवात नै झुटबाट गरेको छु त्यसैले डर लाग्छ यदि केहि गरि उसले साँचो कुरा थाह भयो भने कस्तो प्रतिक्रिया दिन्छे होला। तर अब धेरै ढिला भैसक्यो। बिश्वास भन्ने कुरा एकपटक गुमीसकेपछि फेरी पाउन गार्हो हुन्छ। म उसको विश्वास गुमाउन चाहन्न न त उसलाई दुखि नै देख्न सक्छु। यो रहस्य सायद अन्तिम समयसम्म पनि मसंग नै रहनेछ ।

सायद मैले त्यस सम्बन्धको अन्त्यस्टी गरेर ठिकै गरें, त्यति नगरेको भए सायद म फेरी उस्को शरणमा पुग्ने थिएँ, सायद फेरी आफ्नो प्रेमको भिख माग्ने थिएँ, सायद उ पग्लिने थिइ, सायद हामी फेरी सम्बन्ध जोड्ने थियौं, अनि फेरी हाम्रो सम्बन्ध टुट्ने थियो, सायद फेरी यो प्रक्रिया दोहरिरहने थियो, सायद म जहाँको त्यहिँ हुने थिएँ, सायद म कुनै दुर्व्यसनी वा अल्कोहोलिक भएर सिद्धीने थिएँ, या पागल हुने थिएँ, या जिन्दगीदेखि हार खाएर आत्महत्या गर्ने थिएँ। मलाई खुशी छ कि यो सब केहि भएन। अहिले मलाई त्यो सम्बन्ध प्रति न घृणा छ न कुनै लगाव। किरिया गरेसंगै त्यो सम्बन्धको मेरो जीवनमा अब कुनै औचित्य र स्थान छैन।

जे होस् अहिलेको क्षणमा म जीवन सित खुसि छु। साँचिकै खुसि छु। यति सजिलो रैछ जीवन जिउन त मान्छेहरु किन प्रेमको पछाडी पागल सरि दौडीरहेछन म कुरा बुझ्दिन। मलाई लाग्छ समय आएपछि प्रेम स्वयं हामीलाई खोज्दै आउँछ। अनि भन्छन् नि जोडी भगवानले माथिदेखि बनाएर पठाउँछन्, मलाई ठिकै हो जस्तो लाग्यो। मेरो भाग्यमा जो लेखिएको थियो मैले उसैलाई पाएँ।

(पुनश्च्य:- यो कथा यसै ब्लगमा भएको कथा एउटा सम्बन्धको अन्त्यष्टी को दोस्रो भाग हो। यसको पहिलो भाग धेरैले मन पराउनु भएको थियो र यो दोस्रो प्रयास पनि सबैले मन पराउनु हुन्छ भन्ने आश गरेको छु। लेखकको बिशेष आग्रहमा उहाँको नाम खुलाउन असमर्थ भएको ब्यहोरा अबगत गराउन चाहन्छु)

सानुमाया

bgurung5

२०३० साल, मंसिर महिनाको बढ्दै गरेको जाडो, प्यारो बनेको घाम, करेसा वरीपरी ओइलाऊँदै गरेका सयपत्रीका बुटा, आँगनमुनी लटरम्म फलेका सुन्ताला र सातगेडे, फाँटभरी धान काट्ने खेतालाका ताँती । केही रमाइलो थियो केही नरमाइलो थियो बेला मौसम, तर सानुमाया दिदीको मनमा आज छुट्टै उमंग छाएको थियो, कारण भोली उनलाई हेर्न केटापक्ष आऊँदै थिए। दिदीले चिन्थिन केटालाई। अग्लो, खाइलाग्दो, शाही सेनाको जागिरे, खानदानी कुल, गाउँभरिका तरुनिहरुले आँखा गाडेको केटो आफुलाई माग्न आउने कुरा सुनेदेखी नै एक मनले हर्षीत, अर्को मनले बिचलित थिइन सानुमाया दिदी। खेतालालाइ खाजा तयार गर्दा चिउरा डढेर कालै भएर फेरी भुटेकि थिइन, अचारमा धन्नै चिनी हालिसकेकी थिइन। होश फिटिक्कै ठाऊँमा थिएन दिदीको। भोलि के हुने हो भनेर दिदी त्यसै त्यसै आत्तिएकी थिइन्।

छोरीलाइ हेर्न आउने भएकाले अघिल्लै दिन धान थन्क्याएर तयारी अवस्थामा बसेका थिए भिमप्रसाद। पहिलो सन्तानको बिहेबारी आँट्न लागेका, केहि हताश देखिन्थे। नजिकैको प्राबिबाट बेञ्च ल्याएर आँगनमा राखिएको थियो, हिजो धान चुट्न काम आएको टाँट आज पाल बनेर काम दिएको थियो। हावा चल्दा कुनाकुनाबाट ढुटो अझै फुसफुसाई रहेको थियो। भिमप्रसादका दाजुभाइ, छोरा, भतिज, छिमेकी, पाहुनाको बाटो कुरेर बसेका थिए। ३ बजेको आसपासमा एक हुल मान्छे भिमप्रसाद्को तगारो तीर आऊँदै गरेका देखिए। सबैजना सतर्क भए।  भीत्र सानुमाया दिदीलाइ उनकै बहिनी मैयाँ र फुपू हरुले शृंगारपटार गराई दिंदै थिए।  लाली नलगाउँदै दिदी रातीपिरी भैसकेकी थिइन्, झन् आँगनबाट मान्छे तगारोनेर आइपुगेको खबर सुनेपछि त थरथर काँप्न थालेकी थिइन्।

एक दर्जन आफन्त अघिपछी लगाऊँदै खड्क बहादुर कालो कोटमा ठाँटिएर भिमप्रसादको आँगनमा टेके। भिमप्रसादको परिवारले सबैको स्वागत गरे, खड्क बहादुर र उनका बालाई पिंढीको कुर्सीमा बसाए, अरु आँगनका बेञ्चमा बसे।  भिमप्रसादले औपचारिक रुपमा सन्चो बिसन्चो सोध्दै कुराकानी शुरु गरे। न केटालाइ बोल्न दिइयो, न केटीको राय बुझियो, जे जे कुरा गर्नु थियो, ती सब केटा र केटीका बा मिलेर गरे। अरु परिवारका सदस्यहरुको टाउको हल्लाउने बाहेक अरु काम थिएन। भिमप्रसादले छोरीलाई बोलाउन पठाए। मैयाँ र फुपुहरु मिलेर सानुमाया दिदीलाइ बाहिर ल्याए। आमाको बिहेको जरीवाला सारीमा दिदी बेहुली जस्तै देखिएकी थिइन्।  खड्क बहादुर बसेको कुर्सी छेउ अरुको कुर्सी लगाइयो, अनि त्यहीं बसिन सानुमाया दिदी। खड्क बहादुरले दिदीलाई टिका लगाइदिए, दिदीले पनि खड्क बहादुर लाइ टिका लगाइदिइन, सुनको सिक्री साटासाट गरेपछि सकियो दिदीको टिकोटालो, उनलाई भीत्र पठाइयो।  पाहुनाहरु खाना खान थाले, खड्क बहादुरका बा र सानुमाया दिदीका बा पण्डितसँग लगन हेर्न थाले। पण्डितले आजको ६ दिन पछिको दिन उत्तम ठहर्याए, त्यसपछि दुइ हुनेवाला सम्धी बीच केहीबेर लेनदेनको कुरा भयो, अनि उज्यालो मुख लगाऊँदै बेहुला पक्ष फ़र्किए।

घरैभरी अटाइ नअटाइ पाहुना थिए। सानुमाया दिदीको कोठा उनका स्कुले संगिनी हरुले भरिएको थियो। मैयाँ पनि नयाँ कुर्थासुरवालमा पुतली जस्ती देखिएकी थिइ, खुशीले यता र उता दौडिइरहेकि थिइ।  १३ बर्षकी थिइ मैयाँ, दिदीको बिहे भन्दा पनि दिदी गएपछि दिदीको कोठा आफुलाई हुन्छ भनेर दंग थिइ। दिदीका साथि हरुले “आइज दुलही बन्न, तँलाई पनि दिदीसँगै पठाईदिने हो” भनेर जिस्काऊँदा “उस् आफैं गए भो नि” भन्दै रिसाऊँथी। एक्कासी पर कतै नरसिंह बजेको सुनियो। दिदी झसंग झस्किइन, आत्तिइन। “लौ लौ अब आइपुग्ने बेला भयो, छिटो गर” आँगनतीर बाट आवाज आयो। दिदीको मुटु फुत्केर हातमै आउला झैं गरेर धड्किन थाल्यो, केहि पत्तो पाउन छाडिन। संगिनी हरुले उनलाई बाहिर लगे, करुवा लिएर दुलाहा लाइ घुमिन, भित्र लगे, दुलाहाले ल्याइदिएका लुगा लगाइदिए, फेरी बाहिर लगे, जगियामा बसाए।  दिदी उँधो मुण्टो लगाएर बासिन, कसैको अनुहारमा हेर्न सकिनन्।  कर्मकाण्ड सकिँदै गयो, दिदीको सिउँदो रंगीयो, अनि दिदी डोली चढेर रुँदैरुँदै त्यो घरबाट बिदा भइन।

बिहेको ५ दिनपछि दुरान फर्काउन दिदी भिनाजु घर आए। दुवै खुशी देखिन्थे, तर मैयाँ दुखी थिइ , किनभने बल्लतल्ल पाएको कोठा फेरी दिदीलाई छोड्नुपर्ने थियो। भिनाजुले मैयाँलाइ नजिक बोलाए, रिसाएर आइन। फेरी भिनाजुले हातको मुठ्ठी खोलेर ५ रुपैयाँको नोट देखाएर बोलाए, मैयाँ मुसुक्क हाँसी र भिनाजुको आडमा गएर बसी।

दिन, हप्ता, महिना गर्दै बर्ष बित्यो।  ढुकुरका जोडी जस्ता थिए दिदी भिनाजु, एकअर्कालाई एकदमै माया गर्थे। यसरी नै दोश्रो बर्ष बित्यो। दिदी केहि दुब्लाए जस्तो देखिन थालिन। मुहार पनि उदाश देखिन्थ्यो। कहिलेकाहीं माइत आऊँदा पनि टोलाएर बस्थिन। तर कसैसँग केहि बोल्दिनथिन। एकदिन आमाले फकाएर कुरा खोदलिन। बिहे भएको दुइ बर्ष बित्दासम्म पनि सन्तान हुन नसकेको हुनाले घरमा किचकिच हुन थालेको रहेछ। सासु, ससुरा, अमाजु, लोग्ने मिलेर बचन लगाऊँदा रहेछन। त्यसमा दिदीले गर्न सक्ने केहि थिएन। आमा भोलिपल्ट बिहानै चिना बोकेर ज्योतिषकोमा पुगिन।  ज्योतिषले अझै दुइ बर्ष बच्चाको योग नभएको बताए। छोरीलाइ केहि नभनि सबैकुरा बिस्तारै ठिक हुन्छ भनेर सम्झाईवरी पठाइन। त्यसपछिका महिनाहरू झन् झन् कष्टप्रद हूँदै गए। दिदी जसोतसो सहेरै बसिन। बिहे भएको ३ बर्ष पुग्यो तर बच्चा भएन। दिदीलाई यहि पीरले गलाएर हाड छालामात्र बाँकी थियो। भिनाजुले पनि वास्ता गर्न छोडिसकेका थिए।

एकदिन सबेरै दिदीका ससुरा खड्क बहादुरलाइ लिएर भिमप्रसादको घरमा पुगे।  एकाबिहानै सम्धी र ज्वाईं घरमा आएको देखेर एक मन त आत्तिए तर सम्हालिंदै दुबैको स्वागत गरे। सम्धी बम्किंदै बोले, ‘हेर्नुस यसरी चल्ने भएन’ खड्क बहादुर अलि अप्ठेरो मान्दै बा लाइ रोक्न खोजे तर बुढा रोकिएनन। ‘हामी तपाईंकि छोरी भित्राएर फसिएम’, भिमप्रसाद डराऊँदै भने, ‘किन हजुर, के गरी र छोरीले’, सम्धी खोक्दै भने , ‘हेर्नुस, बिहे भएको ३ बर्ष काट्दा पनि नातिको मुख हेर्न पाइएन, नातिको मुख नहेरी मरें भने स्वर्गमा बास पाऊँदीन। यसरी त मेरो बंश नै नासिने भयो, अब यसरि चल्दैन, म त्यहि भन्न आएको’, तल्लो तलाबाट आवाज आएको सुनेर मैयाँ तल ओर्लीइ।  भिनाजु र दिदीको ससुरा देखेर नमस्कार गरी। भिमप्रसाद पराजित स्वरमा भने, ‘अब के गर्ने त भन्नुस सम्धी, हामीले भनेर नहुने, दैवको लीला’ सम्धी एकोहोरो मैयाँतीर हेर्दै थिए, भिमप्रसाद तीर फर्किंदै भने, ‘म त खाशमा छोरी फिर्ता लैजानुस, अब छोरोको अर्को बिहे गराइदिन्छु भन्न आएको थिएँ, तर मन फेरियो’ भिमप्रसादलाई केहि राहत महशुस भए झैं भयो, त्यतिकैमा सम्धी फेरी बोले, ‘तर एउटा शर्त छ’
भिमप्रसाद ले सोधे, ‘के शर्त होला हजुर?’
सम्धीले भने, ‘हेर्नुस, तपाइँकि कान्छी छोरी दिने भए जेठी छोरी फिर्ता गर्दिन, नत्र कुरा त्यहि हो’
भिमप्रसाद झस्किएर श्रीमती तीर हेरे।  भिमप्रसाद कि श्रीमतीले मुख खोलिन, ‘यसरी त हुँदैन सम्धी, छोरीले नचाहेर बच्चा नभएको होइन। उ पनि यही पीरले दुब्लाएर त्यस्ती भैसकेकी छे। मैले ज्योतिषसँग हेराऊँदा अबको एक बर्षमा बच्चा हुन्छ भनेका थिए, एक बर्ष त कुर्नु न’
सम्धी रिसाऊँदै उठे, यसरी हुँदैन भने त्यसरी नि हुँदैन। म त आजै आर कि पार गर्न आएको। मैले मेरो निर्णय सुनाएँ, अब दिने भए कान्छी छोरी दिनुस, नत्र हामी अरुतीरै खोज्छम’
एकछिन सबै मौन भए। मैयाँ कोठामा फर्कीइ, भिमप्रसादका लाचार भएर भित्तातीर हेरिरहे। सम्धी हिड्न खोजेझैं गरे।
‘हुन्छ’ भिमप्रसादको मसिनो स्वर सुनियो।
सम्धी अडिए, भिमप्रसाद तीर हेरे।
‘हजुरलाइ यही मनासिव लाग्छ भने यसै गरौं, तर जेठिलाई हेलाँ नहोस् है हजुर।’ भिमप्रसादले भने।
सम्धीको अनुहारमा एकाएक चमक आयो, ‘ढुक्क हुनुस्, त्यस्तो केही हुँदैन,जसरी यो घरमा दिदी बहिनी थिए, त्यहाँ पनि दिदी बहिनी भएर बस्नेछन,सम्पती बाँढ्न नि परेन, खुशी खुशी राज गरेर बस्छन।’ सम्धिले सुनाए।

२०३३ साल फाल्गुन महिनाको उराठ्लाग्दो मौसम, झर्को लाग्दो दिउसोको घाम, बिहान रातिको कमाउने जाडो, उजाड बन जंगल, बेलानकुबेला चल्ने उखरमाउलो हुरी, त्यसमाथि उदास मन। रातभरी निद्रा लाग्दैन, फेरी घरधन्दा गर्न बिहान सबेरै उठ्नुपर्ने। बल्ल्तल्ल के झकाएकी मात्र थिइन, भाले बासेको सुनेर ब्युँझिहालिन सानुमाया दिदी, अनी लागिन पँधेरा तीर । फाल्गुन चैतको खडेरीमा अलिकति ढिला गए पँधेरामा पानी नै हुन्न त्यसैले छिट्छिटो पाइला चालिन। नभन्दै पँधेरामा कोही थिए, दिदीकै जेठानी पर्ने रहिछिन। दिदी पछाडी बसेर पालो कुरिन।  जेठानिले पछाडी फर्केर हेरिन अनि पानी उभाउँदै भनिन, ‘तेरी बहिनी कतिकी लाइ र?’
दिदीले भनिन, ‘सोह्र पुगी दिदी यो माघमा’
जेठानीले भनिन, ‘ए तरुनी नै भैसकिछ त’
दिदीले उत्सुक भएर सोधिन,’किन सोध्नुभयो दिदी?’
जेठानीले मुख बिगार्दै भनिन,’घराँ आफ्नै बहिनी भित्राउँदै रहिछस, फेरी किन भनेर आँफै सोध्छेस?’
दिदी खंग्ङ्ग्रै भइन, ‘कहाँबाट थाह पाउनु भएको दिदी? सत्ते मलाइ त केही थाह छैन’
जेठानीले भनिन, ‘भो धेरै स्वाङ् पार्न पर्दैन, बिहेको दिन निधो भैसकेको छ रे, तँ चाहिं केहि थाह नभए जस्तो नाटक गर्छेस?’
जेठानी गाग्री बोकेर हिंडीन।
दिदी अलमलमा परिन, के गर्ने के सोच्नै सकिनन्। सुर बेसुरमा गाग्री भरेर बोक्न मात्रै के आँटेकि थिइन, सारा ब्रम्हाण्ड घुमे जस्तो भयो। त्यहीं लडिन, पानी जम्मै पोखियो, एकापट्टि कुच्चियो।  एकछिन पछि अलि सम्हालीइन, फेरी गाग्री भरिन, बोकेर घरतीर लागिन। सँधै बोक्ने गरेको गाग्री आज साह्रै गह्रौं लागेर आयो, सँधै हिँडेको त्यो बाटो पनि बिरानो, टाढा लाग्यो। मनभरी अनेकन प्रश्न लिएर बल्लबल्ल घर पुगिन।  तर सोध्ने त कसलाई सोध्ने? उनीसँग राम्रो मुखले बोल्ने घरमा कोही थिएनन्। लोग्नेलाई खोजिन, उनी बिहानै ड्युटी गएछन। दिनभरी के के सोच्दै बासिन, त्यो दिन काट्न बर्ष नै कटे जस्तो भयो। साँझ पर्यो, लोग्ने आए, कसरी कुरा शुरु गर्ने, अप्ठेरो पर्यो दिदीलाइ। बल्लबल्ल शब्द जुटाएर सोधिन, ‘घना दिदीले ब्यान भनेकी, तपाईं बिया गर्न लाउनुभछ रे हो?’
लोग्ने केहि अप्ठेरो मानेझैं गरेर हेरे अनि भने, ‘अँ बाले साह्रै कर गर्नुभो’,
दिदी अग्लो भीरबाट खसेझैं भइन, आँखा टिलपिल भए, भक्कानो छोडेर रुन मन लाग्यो, गहभरी आँशु लिएर रुन्चे स्वरमा सोधिन, ‘हाम्रै मैयाँलाइ ल्याउन लाउनु भको हो?’
लोग्नेले आँखा झुकाऊँदै भने, ‘हो’
दिदीले अब रुवाई थाम्न सकिनन्, अनि रूँदै सोधीन,’बा आमाले माने?’
लोग्ने केहि नभनी बाहिर निस्किए। दिदी भक्कानिंदै रोइन, त्यो साँझ देखि रुन थालेकी उनी भोलिपल्ट, पर्सिपल्ट सम्म पनि उनको रुवाइ रोकिएन। रुँदा रुँदै अचेत भएर ढल्थिन, फेरी ब्युतिन्थिन, फेरी सम्झी सम्झी रुन्थिन। न खाना खानु, न पानी पिउनु, न कोही उनलाई सोध्न आउंथ्यो। लोग्ने समेत त्यो साँझदेखि त्यो कोठामा फर्केनन्। दिदीको मन त्यसै मरेर गयो। एकमनले त सुटुक्क माइत जाऊँ जस्तो लागेको थियो, तर आफ्नै छोरीमाथि सौता हाल्ने आफ्ना बा आमा सम्झेर घृणा जागेर आयो। त्यसैले माइत जाने कुरा सोच्न छाडीदीइन। अब जाने त कहाँ जाने? यो घरमा पटक्कै बस्ने मन छैन। यसो खोजिन, आफुलाई माया गर्ने कोहि भेटिनन, कतै जाने ठेगाना पाइनन। के के सोच्थिन अनि रुन्थिन अनि ढल्थिन, होस् खुल्थ्यो, फेरी सोच्थिन, रुन्थिन अनि ढल्थिन।

एक्कासी नजिकै कतै नरसिंह बजेको सुनियो। दिदी त्यो धुनले झस्किंदै ब्युंझीइन, आत्तिइन। “लौ लौ अब ढिला भैसक्यो, छिटो गर” आँगन तीरबाट आवाज आयो। दिदीको मुटु फुत्केर हातमै आउला झैं गरेर धड्किन थाल्यो, असाध्यै डराइन। केही मेसो पाउन नै सकिनन्। पहिले जसरी उनलाई सम्हालिदिने पनि आज कोही थिएन। खोपीबाट चिहाइन, खड्ग बहादुर उही पुरानो कोट लगाएर उही पुरानो डोलीमा चढेर घरको तगारो कटिसकेका थिए। एक मन त कराएर ‘नजानुस’ भनूँ जस्तो लाग्यो दिदीलाई, तर आवाज निकाल्नै सकिनन्, त्यहीं ढलिन। होसमा आऊँदा आँगनमा चर्को आवाजमा रत्यौली घन्किंदै थियो। रत्यौली सुन्नासाथ राता सारी, गरगहनाले संझिएका स्त्रीहरुको तस्वीर आयो दिदीको मस्तिष्कमा, बेसुरमा सन्दुक खोलेर बिहेको सारी लगाइन, गहनागुरिया लगाइन, लाली पाउडर लगाइन र पछ्यौरीले मुख छोपेर तल आँगनमा ओर्लीइन। सबजना मग्न थिए रत्यौलीमा, कसैले उनलाई चिनेनन, उनले भने सबैको अनुहारमा हेर्न भ्याइन। जसलाई हेरिन, उहिप्रती रिस उठेर आयो। त्यहाँ बस्नै मन लागेन उनलाई अनि दौडिदै तगारो बाहिर पुगिन। एकपटक घरतीर फर्केर हेरिन, रिस उम्लेर आयो, थुक्छु भनेर बल गरिन तर ओठतालु सुकेकाले थुक नै आएन। अनि मुर्मुरिंदै हिंडिन। मनमनै बा आमालाई गाली गरिन, लोग्नेलाइ सरापिन। बहुलाई झैं एक्लै रूँदै कराऊंदै हिंडिन। कता जाँदैछु भन्ने उनी स्वयंलाइ थाह थिएन। तर हिंडीरहिन।

गहीरो गल्छीमुनी सुसेली हाल्दै लुकामारी खेल्दै राप्ती खोलो बगीरहेको थियो।  राप्ती खोलामाथिको नयाँसाँघु नेर पुगेपछी दिदी एकछिन बिसाइन। एकछिन टोलाइन, अनि फेरी उठेर फटाफट साँघु तरिन। साँघुपारी सानो बस्ती थियो, केहि पसल थिए।  दिदी कुनै एउटा पसल बाट केहि किनेर निस्किइन। र पुन: आएकै बाटो फर्कीइन। साँघुनेर आइपुगिन्, काठको साँघुछेउमा थुचुक्क बसिन। कापी र कलम किनेर ल्याएकी रहिछिन, एउटा पानामा के के सोच्दै केही लेखिन, च्यातेर भीरतीर फालिदिइन। फेरी अर्को पानामा केही लेखिन। रोकिंदै टोलाऊँदै केही लेखी भ्याएर पाना पट्ट्याइन। ओढिरहेको पछ्यौरा भुइँमा बिच्छ्याईन। चिठी, लगाएका गहना, पटुकी भित्रको थैली त्यही पछ्यौरामा पोको पारेर छेउमा रहेको खिर्रोको रुखको हाँगामा झुण्ड्याइदिइन। अनि खाली हात साँघु तर्न लागिन्। बीच भागमा पुगेपछी टक्क अडिएर यताउता हेरिन। उत्तर तर्फ पर्ने आफ्नो माइतीघर देखिन्छ कि भनेर तन्कीइन तर केहि देखिनन्। वरिपरि कोहि छन् कि भनेर हेरिन, कोही देखिनन् अनि काठको बारमा उक्लीइन, आँखा चिम्लीइन अनि “आमा” भनेर चिच्याऊँदै हाम फालिन।

यसरी बिना कुनै दोष, सानुमाया दिदीले पिडा भोगिन, अन्याय सहिन र अत्याचारै भएपछी दुखका साथ हामीलाई छोडेर गइन।

Photo Courtesy – Buddhi Gurung [Internet]